Toledo Gezi Notları

TOLEDO: Sarının Her Tonunu Bir Güne Sığdıran Şehir.

İspanya’nın en etkileyici şehirlerinden biri olan Toledo, Müslüman, Yahudi ve Hristiyan kültürlerinin izlerini taşıyan, yüzyıllar boyunca bu kültürleri bünyesinde barındırmış bir kenttir. Tarihi Roma dönemine kadar uzanmakla birlikte asıl önemini Orta Çağ’da kazanmıştır.

Tajo Nehri’nin kıvrımları üzerinde bir tepeye kurulmuş olan Toledo, en saf Orta Çağ şehirlerinden biri olarak olarak öne çıkıyor. İber Yarımadası’nın ortasında bulunması ve geçiş yollarının kavşağı olması, şehrin ticaret, zanaat ve kültürel etkileşim açısından doğal bir merkez haline gelmesini sağlamıştır. Üç tarafı nehirle çevrili olduğu niçin tarih boyunca doğal ve güçlü bir savunma alanı oluşturmuş ve farklı krallıkların ilgisini çekmiştir. Kuzeydeki Hristiyan krallıkları, güneydeki Endülüs şehirleri ve Akdeniz ticaret yolları arasında bir köprü görevi gören Toledo’ya, farklı kültürlere mensup tüccarlar, zanaatkârlar ve bilginler sürekli olarak gelmiştir. Ticaretin olduğu yerde farklı toplulukların bir arada yaşaması da kaçınılmaz olmuştur.

Madrid’den Toledo’ya Nasıl Gidilir?

En rahat ve hızlı seçenek Ave hızlı treni kullanmak. Madrid Puerta de Atocha İstasyonu’ndan bindiğinizde yaklaşık 30-35 dakika sonra Toledo’ya ulaşabilirsiniz. Otobüsle gitmek de başka bir alternatif. Plaza Eliptica Otobüs Terminali’nden hareket eden otobüslerle yaklaşık 1 saat içinde ulaşmanız mümkün. Bu seçenek tren yolculuğuna göre daha ekonomiktir.

Araba veya Uber’le gitmeyi de tercih ederseniz yine yaklaşık 1 saat süren bir yolculuk sonunda şehre varabiliriz.

Şehre genellikle Puerta de Bisagra kapısından girilir. Girdiğiniz anda üç farklı medeniyetin izlerini de hemen görmeye başlarsınız.

Toledo’nun Katmanları Arasında Yüzyılların İçinden Geçmek

Kapıdan sonra aniden daralan sokaklarla Orta Çağ’ın kucağına düşersiniz. Bir anda sokak biter, küçük bir meydana ya da bambaşka bir tarihin içine çıkarsınız. Şehrin küçük olması sizleri yanıltmasın; keşfetmeyi seven ziyaretçilerine labirent gibi sokaklarında büyük sürprizler sunuyor.

Örneğin, taşlarının rengi gün boyu değişir: sabah açık sarı, öğleden sonra bal rengi, gün batımında bakır tonları her yeri sarıyor.  Şehrin değişen rengiyle birlikte, atmosfer değişir ve duygudan duyguya geçersiniz. Bunu deneyimlemek için bir gece konaklamanızı tavsiye ederiz.

Taşların sadece rengi değil, dokusu ve sesi de gün boyu değişir. Badem ve şeker kokusuna metal kokusu ve sesi de eklenir sonra. Çanlarla birlikte tempo tutar ayaklarınız. Gökyüzü ise dar sokakların arasından ince bir şerit halinde sizi takiptedir mesela.

Katman katman açılan bir sığınağı keşfederken zamanın içinde sıkışmaz, yüzyılların içinden zarifçe geçersiniz.  

Toledo Cathedral: İspanya’nın En Etkileyici Gotik Katedrali

İlk katmanı Toledo Katedrali ile açmak, şehrin tarihine kısa bir yolculuk yapmak demek. Fransa’daki büyük katedrallerden esinlenerek yapımına 1226 yılında başlanmış. Ancak katedralin bulunduğu noktada önce sırasıyla Roma tapınağı, Vizigot kilisesi, Endülüs camisi yer alıyordu. Hristiyanların Toledo’yu geri almasının ardından cami yıkılmış ve yerine Avrupa’daki en büyük Gotik Katedrallerden biri inşa edilmiş.

İçeri girdiğiniz anda yüksek sivri kemerler, kaburgalı tonozlar, büyük vitray pencereler ve dikey yükselen iç mekân ile karşılaşırsınız. Hangi sanat eserine bakacağınızı şaşırmış bir hâlde etrafı incelemeye başlarsınız. Işık oyunları, sanatın ustalığı ve mimarinin görkemi arasında yukarıya doğru baktıkça göğe yükselme arzusunu hissetmemek mümkün değildir. Katedrali özel kılan yalnızca mimarisi değildir. İçindeki hazine odasında saklanan önemli eserlerden Arfe Monstransı, dünyanın pek çok yerinden gelen Katolik ziyaretçiler için büyük bir çekim noktasıdır. Katolik geleneğinde Komünyon ritüelinde İsa’nın bedenini simgeleyen kutsal ekmek, “monstrans” adı verilen özel bir kap içinde gösterilir. “Monstrare” yani göstermek fiilinden türeyen bu kap, normalde 30–60 cm boyutlarında olurken Toledo’daki monstrans 2,5 metre yüksekliği ve yaklaşık 200 kilogram ağırlığıyla adeta küçük bir katedrali andırır. 16. yüzyılda yapılan bu görkemli eserin yapımında 18 kilo saf altın, gümüş ve yüzlerce değerli taş kullanılmış. İçindeki küçük altın kapsülün bir kısmının, Kristof Kolomb’un Amerika’dan getirdiği ilk altınlardan yapıldığı söylenir. Bu da Yeni Dünya’nın altınının Tanrı’ya sunulduğu sembolik bir anlam taşır. Monstrans, 500 yıldır Corpus Christi günü düzenlenen görkemli törende sokaklarda taşınmaya devam etmektedir. Bu gelenek, Toledo’nun Orta Çağ’dan günümüze ulaşan en etkileyici dini ritüellerinden biridir.

Katedralin içinde insanı büyüleyen bir başka eser ise El Transparente’dir. 18. yüzyılda yapılmış dev bir Barok sanat eseri. Bu yapının üzerine, tavandaki gizli bir delikten güneş ışığı belirli bir açıyla içeri giriyor ve doğrudan sunağın üzerine düşüyor. Bu ilahi ışık efekti karşısında uzun süre büyülenmiş gibi kalmak kaçınılmaz.

Katedral, barındırdığı El Greco, Goya, Velazquez, Titan ve Rubens gibi ustalara ait eserlerle adeta dev bir sanat galerisi niteliğinde. İnanç boyutunu bir kenara bıraksanız bile başlı başına bir müze olarak bile etkileyici.

Genelde gözden kaçan birkaç detay da Toledo Katedrali’ni benzersiz kılıyor. Bazı sütun ve kemer süslemelerinde yapraklardan oluşan insan yüzleri bulunuyor. “Yeşil Adam” olarak bilinen bu figür, Pagan Avrupa mitolojisinden gelip doğanın yeniden doğuşunu, bahar ve yaşam döngüsünün sembolüdür. Burada ilginç olan bir pagan sembolünün katı Hristiyan inanışına rağmen böyle bir yapının içinde yer alması.

Ayrıca labirent motifleri, kötü ruh kovucuları, pelikan figürü, güneş ve yıldız sembolleri ve çok daha fazla detay bulunmakta. Orta Çağ’da halkın çoğunun okuma yazma bilmemesi, din adamlarını semboller ve hikayelerle öğretme yoluna itmiş ve kutsal kitaplar halka bu şekilde aktarılmış. Bu nedenle katedralin her köşesinde incilden hikayeler gizli.

Mimarilerin Karışımı

Toledo yalnızca Gotik mimarisiyle öne çıkan bir şehir değildir. Şehirde İslam ve Yahudi mimarisine ait unsurlarla da her an karşılaşabilirsiniz. Bu çeşitlilik, Toledo’nun tarih boyunca birçok kültürün bir arada yaşadığı bir merkez olmasının doğal bir sonucu. Şehrin mimari katmanlarını görmek için önemli yapılar arasında San Juan de los Reyes, Alcazar of Toledo, Santa Maria la Blanca, Puerta de Bisagra ve şehir surları yer alır. Bu yapılar, şehrin farklı dönemlerde nasıl şekillendiğini ve birbirinden çok farklı medeniyetlerin izlerini nasıl taşıdığını açıkça gösterir.

Toledo’nun sokaklarında dolaşırken bir anda Gotik kemerlerle, birkaç adım sonra İslam mimarisinin zarif detaylarıyla veya Yahudi geleneğinin karakteristik özellikleriyle karşılaşabilirsiniz. Bu mimari çeşitlilik, şehri bir açık hava müzesi hâline getirir ve ziyaretçilerine tarihin farklı dönemlerini aynı gün içinde deneyimleme fırsatı sunar.

Toledo Çeviri Okulu: Orta Çağ’ın Entelektüel Merkezi:

Toledo’da Yahudi ve Müslüman bilginler birlikte çalışarak Arapça bilim eserlerini, İbranice metinleri ve Yunan klasiklerini önce Latinceye, ardından İspanyolcaya çevirirdi. Bu çeviri faaliyetleri, Avrupa’daki bilimsel uyanışın en önemli adımlarından birini oluşturmuştur. Bu yapı bir okul değil, kralın ve başpiskoposun desteklediği bir bilgi ağı olarak, 13.yüzyılın sonralarına kadar devam etti.

Bu ağ her ne kadar dağılmış olsa da Toledo’nun çeviri geleneği tamamen kaybolmadı. Günümüzde bu geleneği yaşatan Escuela de Transuctores de Toledo, 1994 yılında kurulmuş olup tarihi geleneğin modern bir devamı olarak faaliyet gösteriyor.

Toledo Çeliği ve Efsane Kılıçlar

İspanyol şövalyeleri ve Avrupa orduları, özellikle Toledo yapımı kılıç kullanmak istermiş. Özel bir teknikle yapılan bu kılıçlar; esnek ama kırılmayan, keskinliği uzun süre bozulmayan ve zırhı bile kesebilen özellikleriyle ün kazanmış. Birçok tarihçi, bazı Haçlı seferlerinde kullanılan kılıçların burada üretildiğini belirtiyor. Bugün şehirde bu geleneği sürdüren zanaatkârlar olduğu gibi pek çok hediyelik eşya dükkanında da Toledo çeliğini temel alan çeşitli ürünler satılıyor.

El Greco’nun Mistik Şehri

Resim sanatına ilgi duyanların yakından tanıdığı El Greco, ünlü “Toledo Manzarası” tablosuyla hatırlanır. Avrupa sanat tarihinde ilk dramatik şehir manzaralarından biri kabul edilen bu eser, ressamın Toledo’ya nasıl baktığının, ne kadar etkilendiğinin göstergesi. Her ne kadar bu eser Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunsa da El Greco Müzesi, sanatçının yaşamıyla sanatını anlatan önemli bir mekân. Sanatçı burada yaşamamış olsa da Yahudi Mahallesi’nde bulunan müzeye kurgu olarak onun evi havası verilmiş. Müzenin yakınındaki sokaklarda yapacağınız kısa bir yürüyüşle mahallenin kendine özgü dokusunu hissedebilirsiniz.

Gezinin Finali

Sokaklarda yürürken badem ve şeker kokusu sizi mest edecektir. Marzipan fırınlarından gelen bu kokunun rivayeti şöyle: Orta Çağ’da yaşanan kıtlık döneminde manastır rahibeleri tarafından ekmek yerine bademi şekere karıştırıp hamur yapmış ve fırınlamışlar. Böylece uzun süre dayanabilen, besleyici bir tatlı ortaya çıkarmışlar. “Orta Çağ ekmeği” olarak da anılan bu tatlıya sonradan yumurta da dahil edilmiş.

Aylarca bozulmadan saklayabileceğiniz bu tatlıyı yemeden ya da yanınıza almadan Toledo’yu terk etmeyin.

Son Söz

Sokak isimlerinin bile bir hikâye anlattığı Toledo’da; taşların arasında, gizli geçitlerde, eski su kanallarında ve gizli avlular arasındaki hikayeleri keşfederken kendi hikayenizi de şehre bırakmayı unutmayın.